logo
How it worksCoursesResearch CommunitiesBenefitsAbout Us
Schedule Demo
Learn Before
Poem icon
Poem

دفتر چهارم - بخش ۱۱۰ - جواب دهری کی منکر الوهیت است و عالم را قدیم می‌گوید / Book Four — Section 110 — Reply to the Dahrī Who Denies Divinity and Claims the World Is Eternal

متن و ترجمه / Text and Translation

دی یکی می گفت عالم حادثستفانیست این چرخ و حقش وارثست
Yesterday someone was saying: "The world is originated (ḥādith),
This celestial sphere is perishable, and the Truth (Ḥaqq) is its inheritor."
فلسفیی گفت چون دانی حدوثحادثی ابر چون داند غیوث
A philosopher said: "How do you know about origination (ḥudūth)?
You are originated — how can a cloud know the downpour?"
ذره ای خود نیستی از انقلابتو چه می دانی حدوث آفتاب
"You yourself are not even an atom amid the revolution (of time),
What do you know of the origination of the sun?"
کرمکی کاندر حدث باشد دفینکی بداند آخر و بدو زمین
"A little worm buried in dung —
When would it know the end and beginning of the earth?"
این به تقلید از پدر بشنیده ایاز حماقت اندرین پیچیده ای
"You have heard this by imitation (taqlīd) from your father,
You are tangled in this out of stupidity."
چیست برهان بر حدوث این بگوورنه خامش کن فزون گویی مجو
"What is the proof (burhān) of origination? Tell me this,
Or else be silent — do not seek to say more."
گفت دیدم اندرین بحث عمیقبحث می کردند روزی دو فریق
He said: "I saw, in this deep dispute,
Two parties arguing one day."
در جدال و در خصام و در ستوهگشت هنگامه بر آن دو کس گروه
"In disputation, contention, and exhaustion,
A crowd gathered around those two people."
من به سوی جمع هنگامه شدماطلاع از حال ایشان بستدم
"I went toward the assembled crowd
And learned the state of their affairs."
آن یکی می گفت گردون فانیستبی گمانی این بنا را بانیست
"One of them was saying: 'The heavens are perishable;
Beyond doubt, this structure has a builder.'"
وان دگر گفت این قدیم و بی کیستنیستش بانی و یا بانی ویست
"And the other said: 'This is eternal (qadīm) and without a "how" —
It has no builder, or it itself is its own builder.'"
گفت منکر گشته ای خلاق راروز و شب آرنده و رزاق را
He said: "You have denied the Creator (Khallāq),
The One who brings day and night, the Sustainer (Razzāq)."
گفت بی برهان نخواهم من شنیدآنچ گولی آن به تقلیدی گزید
He said: "Without proof (burhān) I will not hear
What a fool has chosen through imitation."
هین بیاور حجت و برهان که مننشنوم بی حجت این را در زمن
"Come, bring argument (ḥujjat) and proof — for I
Will not hear this without argument in our time."
گفت حجت در درون جانمستدر درون جان نهان برهانمست
He said: "The proof (ḥujjat) is within my soul,
Hidden within my soul is my evidence (burhān)."
تو نمی بینی هلال از ضعف چشممن همی بینم مکن بر من تو خشم
"You cannot see the crescent moon because of the weakness of your eyes;
I see it — do not be angry with me."
گفت و گو بسیار گشت و خلق گیجدر سر و پایان این چرخ پسیج
The discussion grew much and the people were bewildered
About the beginning and end of this intricate sphere.
گفت یارا در درونم حجتیستبر حدوث آسمانم آیتیست
He said: "O friend, within me is a proof (ḥujjat);
For me there is a sign (āyat) of the origination of the heavens."
من یقین دارم نشانش آن بودمر یقین دان را که در آتش رود
"I am certain — its sign would be this:
That the one who knows with certainty would walk into fire."
در زبان می ناید آن حجت بدانهم چو حال سر عشق عاشقان
"Know that this proof cannot come into words,
Like the state of the secret of the lovers' love."
نیست پیدا سر گفت و گوی منجز که زردی و نزاری روی من
"The secret of my speech is not apparent
Except in the pallor and gauntness of my face."
اشک و خون بر رخ روانه می دودحجت حسن و جمالش می شود
"Tears and blood flow down the face —
The beauty and loveliness of it become the proof."
گفت من اینها ندانم حجتیکه بود در پیش عامه آیتی
He said: "I do not accept these as proof —
What would be a sign (āyat) before the common people?"
گفت چون قلبی و نقدی دم زنندکه تو قلبی من نکویم ارجمند
He said: "When counterfeit and genuine coin both speak,
Saying: 'You are counterfeit, I am fine and precious,'"
هست آتش امتحان آخرینکاندر آتش در فتند این دو قرین
"Fire is the ultimate test —
That these two companions fall into the fire."
عام و خاص از حالشان عالم شونداز گمان و شک سوی ایقان روند
"Common and elite will learn from their state,
They will go from doubt and suspicion toward certainty (īqān)."
آب و آتش آمد ای جان امتحاننقد و قلبی را که آن باشد نهان
"Water and fire, O soul, are the test
For the genuine and the counterfeit that lie hidden."
تا من و تو هر دو در آتش رویمحجت باقی حیرانان شویم
"So that both you and I go into the fire —
We will become proof remaining for the astonished ones."
تا من و تو هر دو در بحر اوفتیمکه من و تو این کره را آیتیم
"So that both you and I fall into the sea —
For you and I are a sign (āyat) for this sphere."
هم چنان کردند و در آتش شدندهر دو خود را بر تف آتش زدند
So they did, and both entered the fire;
Both threw themselves onto the blaze of the fire.
از خدا گوینده مرد مدعیرست و سوزید اندر آتش آن دعی
The man who spoke of God, the true claimant, was saved,
And that impostor (da'ī) burned in the fire.
از مؤذن بشنو این اعلام راکوری افزون روان خام را
Hear this proclamation from the muezzin (mu'adhdhin),
The blindness of those who rush ahead, the raw ones.
که نسوزیدست این نام از اجلکش مسمی صدر بودست و اجل
For this name has not been burned by the decree of death,
Whose bearer (musammā) has been foremost and most exalted.
صد هزاران زین رهان اندر قرانبر دریده پرده های منکران
Hundreds of thousands of such proofs in the Qur'ān
Have torn apart the veils of the deniers.
چون گرو بستند غالب شد صوابدر دوام و معجزات و در جواب
When they made the wager, right (ṣawāb) was victorious
In permanence, in miracles, and in response.
فهم کردم کانک دم زد از سبقوز حدوث چرخ پیروزست و حق
I understood that the one who spoke of precedence
And of the origination of the sphere is victorious and right (ḥaqq).
حجت منکر هماره زردرویک نشان بر صدق آن انکار کو
The proof of the denier is always pale-faced —
Where is one sign of the truthfulness of that denial?
یک مناره در ثنای منکرانکو درین عالم که تا باشد نشان
One minaret in praise of the deniers —
Where is it in this world to serve as a sign?
منبری کو که بر آنجا مخبرییاد آرد روزگار منکری
Where is a pulpit upon which a preacher
Would recall the age of denial?
روی دینار و درم از نامشانتا قیامت می دهد زین حق نشان
The face of dinars and dirhams bears their names,
Giving this sign of Truth until the Day of Resurrection.
سکهٔ شاهان همی گردد دگرسکهٔ احمد ببین تا مستقر
The seal (sikka) of kings keeps changing —
See the seal of Aḥmad: how it endures.
بر رخ نقره و یا روی زریوا نما بر سکه نام منکری
On the face of silver or the surface of gold,
Show us a denier's name upon a seal.
خود مگیر این معجز چون آفتابصد زبان بین نام او ام الکتاب
Do not even take this miracle — as bright as the sun:
In a hundred tongues, see his name: Umm al-Kitāb.
زهره نی کس را که یک حرفی از آنیا بدزدد یا فزاید در بیان
No one has the courage to steal even one letter of it
Or to add to its expression.
یار غالب شو که تا غالب شوییار مغلوبان مشو هین ای غوی
Be a companion of the victorious so that you may be victorious;
Do not be a companion of the vanquished — beware, O misguided one!
حجت منکر همین آمد که منغیر این ظاهر نمی بینم وطن
The proof of the denier amounts only to this: "I
See no home beyond this manifest world."
هیچ نندیشد که هر جا ظاهریستآن ز حکمتهای پنهان مخبریست
He never reflects that wherever there is a manifest thing,
It is a messenger of hidden wisdoms.
فایدهٔ هر ظاهری خود باطنیستهم چو نفع اندر دواها کامنست
The benefit of every manifest thing is itself the hidden (bāṭin),
Just as the benefit in medicines lies latent.

0

1

Poem icon
Updated 2026-08-30

Contributors are:

G
Gemini AI
🏆 6

Who are from:

G
Google
🏆 6

References

Tags

Humanities

Literature

Islam

Religion

Science

Philosophy

Social Science

Persian Literature Prerequisite Course

Related
Learn After