1Cademy - دفتر اول - بخش ۱۵۸ - پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله / Book One - Section 158 - The Prophet, peace and blessings be upon him, asking Zayd, How are you today and how did you awake? and his answering, I awoke as a believer, O Messenger of God

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر اول / Masnavi: Book One

Poem

دفتر اول - بخش ۱۵۸ - پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله / Book One - Section 158 - The Prophet, peace and blessings be upon him, asking Zayd, 'How are you today and how did you awake?' and his answering, 'I awoke as a believer, O Messenger of God'

متن و ترجمه / Text and Translation

گفت پیغامبر صباحی زید را	کیف اصبحت ای رفیق با صفا
The Prophet said one morning to Zayd, "How have you awoken, O pure-hearted companion?"
گفت عبدا مؤمنا باز اوش گفت	کو نشان از باغ ایمان گر شکفت
He said, "As a believing servant."
گفت تشنه بوده ام من روزها	شب نخفتستم ز عشق و سوزها
He asked him again, "Where is the sign, if the garden of faith has blossomed?"
تا ز روز و شب گذر کردم چنان	که ز اسپر بگذرد نوک سنان
He said, "I have been thirsty for days; by night I have not slept because of love and burnings, until I passed beyond day and night as the tip of a spear passes through a shield.
که از آن سو جملهٔ ملت یکیست	صد هزاران سال و یک ساعت یکیست
For beyond that side all religious communities are one; a hundred thousand years and one hour are one.
هست ازل را و ابد را اتحاد	عقل را ره نیست آن سو ز افتقاد
Pre-eternity and post-eternity are united there; intellect has no way to that side, because of utter loss."
گفت ازین ره کو ره آوردی بیار	در خور فهم و عقول این دیار
He said, "Bring a keepsake from this road, suited to the understanding and intellects of this land."
گفت خلقان چون ببینند آسمان	من ببینم عرش را با عرشیان
He said, "When people see the sky, I see the Throne with those upon the Throne.
هشت جنت هفت دوزخ پیش من	هست پیدا همچو بت پیش شمن
The eight Paradises and seven Hells are visible before me like an idol before an idol-worshiper.
یک به یک وا می شناسم خلق را	همچو گندم من ز جو در آسیا
One by one I recognize people, as I distinguish wheat from barley in the mill: who is of Paradise and who is a stranger is plain before me like snake and fish.
که بهشتی کیست و بیگانه کیست	پیش من پیدا چو مار و ماهیست
For this group, the day when faces whiten and faces blacken has now appeared.
این زمان پیدا شده بر این گروه	یوم تبیض و تسودالوجوه
Before this, though the soul was full of defects, it was in the womb and hidden from people.
پیش ازین هرچند جان پر عیب بود	در رحم بود و ز خلقان غیب بود
'The wretched is the one wretched in the mother's womb'; from bodily marks their state is known.
الشقی من شقی فی بطن الام	من سمات الجسم یعرف حالهم
The body, like a mother, carries the child-soul; death is the pang and convulsion of birth.
تن چو مادر طفل جان را حامله	مرگ درد زادنست و زلزله
All the departed souls are waiting to see how that insolent soul will be born.
جمله جانهای گذشته منتظر	تا چگونه زاید آن جان بطر
The dark ones say, 'He is from us'; the fair ones say, 'He is very beautiful.'
زنگیان گویند خود از ماست او	رومیان گویند بس زیباست او
When the soul is born into the world of generosity, the dispute of white and black no longer remains.
چون بزاید در جهان جان و جود	پس نماند اختلاف بیض و سود
If it is dark, the dark ones take it; if Roman-like, the Romans take it from among them.
گر بود زنگی برندش زنگیان	روم را رومی برد هم از میان
Until it is born, it is one of the world's problems; rare is the one who knows the unborn, unless he sees by the light of God, for he has a path inside the skin.
تا نزاد او مشکلات عالمست	آنک نازاده شناسد او کمست
The original water of semen is white and pleasant, but the reflection of the Roman or Abyssinian soul gives color to the form made in the best stature and carries this other half down to the lowest of the low.
او مگر ینظر بنور الله بود	کاندرون پوست او را ره بود
This discourse has no end; drive on again, lest we remain behind the caravan.
اصل آب نطفه اسپیدست و خوش	لیک عکس جان رومی و حبش
On the day when faces whiten and faces blacken, Turk and Hindu will be distinguished from that group.
می دهد رنگ احسن التقویم را	تا به اسفل می برد این نیم را
In the womb Hindu and Turk are not visible; when it is born, one sees it as wretched or mighty.
این سخن پایان ندارد باز ران	تا نمانیم از قطار کاروان
Like the day of Resurrection, I plainly and openly see all men and women.
یوم تبیض و تسود وجوه	ترک و هندو شهره گردد زان گروه
Shall I speak, or shall I hold my breath?"
در رحم پیدا نباشد هند و ترک	چونک زاید بیندش زار و سترگ
Mustafa bit his lip, meaning, "Enough."
جمله را چون روز رستاخیز من	فاش می بینم عیان از مرد و زن
"O Messenger of God, shall I tell the secret of the Gathering and make Resurrection manifest in the world today?
هین بگویم یا فرو بندم نفس	لب گزیدش مصطفی یعنی که بس
Let me tear away the veils, so that my jewel may shine like a sun, so that through me an eclipse may come upon the sun, and so that I may show the date palm and the willow.
یا رسول الله بگویم سر حشر	در جهان پیدا کنم امروز نشر
I will reveal the secret of Resurrection, the genuine coin and the coin mixed with counterfeit.
هل مرا تا پرده ها را بر درم	تا چو خورشیدی بتابد گوهرم
I will reveal the severed hands of the people of the left, the color of unbelief and the color of the family.
تا کسوف آید ز من خورشید را	تا نمایم نخل را و بید را
I will open the seven holes of hypocrisy in the light of the moon without eclipse or waning.
وا نمایم راز رستاخیز را	نقد را و نقد قلب آمیز را
I will reveal the coarse cloak of the wretched and make heard the drum and kettledrum of the prophets.
دستها ببریده اصحاب شمال	وا نمایم رنگ کفر و رنگ آل
Hell, the Gardens, and the Barzakh between them I will bring plainly before the eyes of unbelievers.
وا گشایم هفت سوراخ نفاق	در ضیای ماه بی خسف و محاق
I will reveal the Pool of Kawthar in its surging, whose water strikes their faces and whose sound reaches their ears.
وا نمایم من پلاس اشقیا	بشنوانم طبل و کوس انبیا
Those who run thirsty around it I will reveal this very moment.
دوزخ و جنات و برزخ در میان	پیش چشم کافران آرم عیان
Their shoulders rub against my shoulder; their cries reach my ear.
وا نمایم حوض کوثر را به جوش	کاب بر روشان زند بانگش به گوش
The people of Paradise before my eyes willingly draw one another into embrace.
وان کسان که تشنه بر گردش دوان	گشته اند این دم نمایم من عیان
They visit one another's hands and steal kisses from one another's lips.
می بساید دوششان بر دوش من	نعره هاشان می رسد در گوش من
This ear of mine has grown deaf from the cries of 'Ah, ah' from the base ones and from the shout 'Alas for regret!'
اهل جنت پیش چشمم ز اختیار	در کشیده یک دگر را در کنار
These are indications; I speak from the depths, but I fear offending the Messenger."
دست همدیگر زیارت می کنند	از لبان هم بوسه غارت می کنند
He kept speaking like this, intoxicated and devastated; the Prophet twisted his collar.
کر شد این گوشم ز بانگ آه آه	از خسان و نعرهٔ واحسرتاه
He said, "Take care, draw back, for your horse has grown hot.
این اشارتهاست گویم از نغول	لیک می ترسم ز آزار رسول
The reflection of God's 'He is not ashamed' has struck, and shame has gone.
همچنین می گفت سرمست و خراب	داد پیغامبر گریبانش بتاب
Your mirror has leapt out of its sheath.
گفت هین در کش که اسبت گرم شد	عکس حق لا یستحی زد شرم شد
When do mirror and balance tell falsehood?
آینهٔ تو جست بیرون از غلاف	آینه و میزان کجا گوید خلاف
When do mirror and balance hold their breath for anyone's offense or shame?
آینه و میزان کجا بندد نفس	بهر آزار و حیاء هیچ کس
Mirror and balance are noble touchstones.
آینه و میزان محکهای سنی	گر دو صد سالش تو خدمتها کنی
If you serve them for two hundred years and say, 'For my sake conceal the truth; show excess and do not show deficiency,' it will tell you, 'Do not mock your beard and mustache.'
کز برای من بپوشان راستی	بر فزون بنما و منما کاستی
Mirror and balance, and then deceit and advice?
اوت گوید ریش و سبلت بر مخند	آینه و میزان و آنگه ریو و پند
Since God fashioned us for this, that truth may be known through us, if this is not so, what are we worth, young man?
چون خدا ما را برای آن فراخت	که بما بتوان حقیقت را شناخت
When shall we become the mirror of beautiful faces?
این نباشد، ما چه ارزیم ای جوان؟	کی شویم آیین روی نیکوان
But draw the mirror into the felt, for the theophany split Sinai's breast."
لیک در کش در نمد آیینه را	کز تجلی کرد سینا سینه را
He said, "After all, can the sun of Truth and the sun of eternity fit in an embrace?
گفت آخر هیچ گنجد در بغل	آفتاب حق و خورشید ازل
It tears apart both deceit and embrace; before it neither madness nor intellect remains."
هم دغل را هم بغل را بر درد	نه جنون ماند به پیشش نه خرد
He said, "If you place one finger on an eye, it sees the world as empty of the sun.
گفت یک اصبع چو بر چشمی نهی	بیند از خورشید عالم را تهی
One fingertip becomes a veil for the moon, and this became a sign of the King's veiling: that one point may cover the world and the sun be eclipsed by a speck.
یک سر انگشت پردهٔ ماه شد	وین نشان ساتری شاه شد
Close your lips and look at the depth of the sea; God has made the sea subject to humankind.
تا بپوشاند جهان را نقطه ای	مهر گردد منکسف از سقطه ای
Like the springs Salsabil and Zanjabil, it is under the command of the noble inhabitant of Paradise.
لب ببند و غور دریایی نگر	بحر را حق کرد محکوم بشر
The four rivers of Paradise are under our command; this is not by our power but by God's command.
همچو چشمهٔ سلسبیل و زنجبیل	هست در حکم بهشتی جلیل
Wherever we wish, we keep them flowing, like magic under the will of sorcerers.
چار جوی جنت اندر حکم ماست	این نه زور ما ز فرمان خداست
Like these two flowing springs of the eyes, they are under the command of the heart and the order of the soul.
هر کجا خواهیم داریمش روان	همچو سحر اندر مراد ساحران
If it wishes, they go toward poison and snake; if it wishes, toward reflection.
همچو این دو چشمهٔ چشم روان	هست در حکم دل و فرمان جان
If it wishes, toward sensible things; if it wishes, toward clothed things.
گر بخواهد رفت سوی زهر و مار	ور بخواهد رفت سوی اعتبار
If it wishes, it drives toward universals; if it wishes, it remains imprisoned in particulars.
گر بخواهد سوی محسوسات رفت	ور بخواهد سوی ملبوسات رفت
Likewise all five senses, like reed-pipes, have been made permitted to the heart's wish and command.
گر بخواهد سوی کلیات راند	ور بخواهد حبس جزویات ماند
Whichever direction the heart points them, all five senses go, dragging their skirts.

Updated 2026-08-30

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

متن و ترجمه / Text and Translation

Related

Learn After