1Cademy - دفتر سوم - بخش ۲۲۶ - با خویش آمدن عاشق بیهوش و روی آوردن به ثنا و شکر معشوق / Book Three - Section 226 - The Unconscious Lover Coming to Himself and Turning to Praise and Thank the Beloved

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر سوم / Masnavi: Book Three
دفتر سوم - بخش ۲۲۵ - نواختن معشوق عاشق بیهوش را تا به هوش باز آید / Book Three - Section 225 - The Beloved Caressing the Unconscious Lover Until He Returns to Consciousness

Poem

دفتر سوم - بخش ۲۲۶ - با خویش آمدن عاشق بیهوش و روی آوردن به ثنا و شکر معشوق / Book Three - Section 226 - The Unconscious Lover Coming to Himself and Turning to Praise and Thank the Beloved

متن و ترجمه / Text and Translation

گفت ای عنقای حق جان را مطاف	شکر که باز آمدی زان کوه قاف
He said: O 'Anqā of God, around whom souls circle, thanks that you have returned from that Mount Qāf.
ای سرافیل قیامتگاه عشق	ای تو عشق عشق و ای دلخواه عشق
O Isrāfīl of Love's resurrection-ground, O you who are the Love of Love, and the heart's desire of Love.
اولین خلعت که خواهی دادنم	گوش خواهم که نهی بر روزنم
The first robe of honor you wish to bestow on me — I ask that you lay your ear to my window.
گرچه می دانی بصفوت حال من	بنده پرور گوش کن اقوال من
Though you know my state with perfect clarity, O nurturer of servants, listen to my words.
صد هزاران بار ای صدر فرید	ز آرزوی گوش تو هوشم پرید
A hundred thousand times, O peerless chief, my senses fled from longing for your ear.
آن سمیعی تو وان اصغای تو	و آن تبسمهای جان افزای تو
Your hearing and your attentive listening, and those soul-enhancing smiles of yours —
آن بنوشیدن کم و بیش مرا	عشوهٔ جان بداندیش مرا
that drinking in of my words, little or much, was the enticement of my ill-thinking soul.
قلبهای من که آن معلوم تست	بس پذیرفتی تو چون نقد درست
My counterfeit coins — well known to you — you often accepted as genuine currency.
بهر گستاخی شوخ غره ای	حلمها در پیش حلمت ذره ای
For the sake of an impudent, bold shamelessness, all forbearances before your forbearance are but a mote.
اولا بشنو که چون ماندم ز شست	اول و آخر ز پیش من بجست
First, hear how I fell away from the hook — the first and the last fled from before me.
ثانیا بشنو تو ای صدر ودود	که بسی جستم ترا ثانی نبود
Second, hear, O loving chief — I sought you much; there was no second to you.
ثالثا تا از تو بیرون رفته ام	گوییا ثالث ثلاثه گفته ام
Third: since I have gone out from you, it is as if I have said "the third of three."
رابعا چون سوخت ما را مزرعه	می ندانم خامسه از رابعه
Fourth: since our field was burned, I cannot tell the fifth from the fourth.
هر کجا یابی تو خون بر خاکها	پی بری باشد یقین از چشم ما
Wherever you find blood upon the dust, know for certain it is a trace from our eyes.
گفت من رعدست و این بانگ و حنین	ز ابر خواهد تا ببارد بر زمین
He said: I am thunder, and this cry and lamentation — the cloud wishes to rain upon the earth.
من میان گفت و گریه می تنم	یا بگریم یا بگویم چون کنم
I am spinning between speech and weeping — shall I weep, or shall I speak? What shall I do?
گر بگویم فوت می گردد بکا	ور نگویم چون کنم شکر و ثنا
If I speak, the weeping is lost, and if I do not speak, how can I offer thanks and praise?
می فتد از دیده خون دل شها	بین چه افتادست از دیده مرا
Blood of the heart is falling from the eye, O King — see what has fallen from my eye.
این بگفت و گریه در شد آن نحیف	که برو بگریست هم دون هم شریف
He said this, and tears came to that frail one, so that over him wept both the lowly and the noble.
از دلش چندان بر آمد های هوی	حلقه کرد اهل بخارا گرد اوی
From his heart such wailing arose, the people of Bukhara formed a circle around him.
خیره گویان خیره گریان خیره خند	مرد و زن خرد و کلان حیران شدند
Bewildered in speech, bewildered in weeping, bewildered in laughter — men and women, young and old, all stood amazed.
شهر هم هم رنگ او شد اشک ریز	مرد و زن درهم شده چون رستخیز
The whole city too became like him, shedding tears, men and women mingled together like the Resurrection.
آسمان می گفت آن دم با زمین	گر قیامت را ندیدستی ببین
The sky was saying to the earth at that moment: "If you have not seen the Resurrection, look now."
عقل حیران که چه عشق است و چه حال	تا فراق او عجب تر یا وصال
The intellect bewildered: what is love and what is this state? Which is more wondrous — his separation or his union?
چرخ بر خوانده قیامت نامه را	تا مجره بر دریده جامه را
The sphere has recited the scroll of the Resurrection, so that the Milky Way has torn its garment.
با دو عالم عشق را بیگانگی	اندرو هفتاد و دو دیوانگی
Love is a stranger to both worlds; within it are seventy-two kinds of madness.
سخت پنهانست و پیدا حیرتش	جان سلطانان جان در حسرتش
It is deeply hidden, yet its bewilderment is manifest — the souls of the sultans of souls are in longing for it.
غیر هفتاد و دو ملت کیش او	تخت شاهان تخته بندی پیش او
Its creed is other than the seventy-two sects; the thrones of kings are mere planks before it.
مطرب عشق این زند وقت سماع	بندگی بند و خداوندی صداع
The minstrel of Love strikes this chord at the time of samā': "Servitude is a fetter and lordship is headache."
پس چه باشد عشق دریای عدم	در شکسته عقل را آنجا قدم
So what is Love? The Sea of Non-being — intellect's foot stepped there and was broken.
بندگی و سلطنت معلوم شد	زین دو پرده عاشقی مکتوم شد
Servitude and sovereignty became known; from these two veils, love-passion was hidden.
کاشکی هستی زبانی داشتی	تا ز هستان پرده ها برداشتی
Would that Being had a tongue, so that it might lift the veils from beings.
هر چه گویی ای دم هستی از آن	پردهٔ دیگر برو بستی بدان
Whatever you say, O breath — that comes from Being — you have by that fastened another veil over it.
آفت ادراک آن قالست و حال	خون بخون شستن محالست و محال
The bane of perception is form and state — washing blood with blood is impossible, utterly impossible.
من چو با سوداییانش محرمم	روز و شب اندر قفس در می دمم
Since I am intimate with its madmen, day and night I breathe within the cage.
سخت مست و بی خود و آشفته ای	دوش ای جان بر چه پهلو خفته ای
Deeply drunk, beside yourself, and distressed — last night, O soul, on which side did you sleep?
هان و هان هش دار بر ناری دمی	اولا بر جه طلب کن محرمی
Heed! Heed! Keep your wits — blow not upon fire! First, leap up and seek an intimate confidant.
عاشق و مستی و بگشاده زبان	الله الله اشتری بر ناودان
You are a lover and drunk, with tongue set free — God! God! A camel on a drainpipe!
چون ز راز و ناز او گوید زبان	یا جمیل الستر خواند آسمان
When the tongue speaks of his secret and coquetry, the sky calls out: "O Beautiful Concealer!"
ستر چه در پشم و پنبه آذرست	تا همی پوشیش او پیداترست
What concealment? It is fire in wool and cotton — the more he covers it, the more manifest it becomes.
چون بکوشم تا سرش پنهان کنم	سر بر آرد چون علم کاینک منم
When I strive to hide its secret, it raises its head like a banner: "Here I am!"
رغم انفم گیردم او هر دو گوش	کای مدمغ چونش می پوشی بپوش
Despite my reluctance, it seizes both my ears, saying: "O befuddled one, how do you cover it? Cover it then!"
گویمش رو گرچه بر جوشیده ای	همچو جان پیدایی و پوشیده ای
I say to it: "Go! Although you have overflowed, like the soul, you are manifest and yet hidden."
گوید او محبوس خنبست این تنم	چون می اندر بزم خنبک می زنم
It says: "My body is imprisoned in the jar — like wine at a feast, I tap the little drum."
گویمش زان پیش که گردی گرو	تا نیاید آفت مستی برو
I say to it: "Before you become pledged, go, so that the harm of drunkenness does not come upon it."
گوید از جام لطیف آشام من	یار روزم تا نماز شام من
It says: "From my cup of refined drinking, a companion of my day until my evening prayer."
چون بیاید شام و دزدد جام من	گویمش وا ده که نامد شام من
When evening comes and steals my cup, I say to it: "Give it back, for my evening has not yet come."
زان عرب بنهاد نام می مدام	زانک سیری نیست می خور را مدام
For that reason the Arab gave wine the name mudām — because the wine-drinker is never satisfied, always.
عشق جوشد بادهٔ تحقیق را	او بود ساقی نهان صدیق را
Love causes the wine of true realization to boil; it is the hidden cup-bearer of the sincere one (Ṣiddīq).
چون بجویی تو بتوفیق حسن	باده آب جان بود ابریق تن
When you seek with the grace of God's beauty, the wine is the water of the soul, and the body is the ewer.
چون بیفزاید می توفیق را	قوت می بشکند ابریق را
When the wine increases grace, the strength of the wine breaks the ewer.
آب گردد ساقی و هم مست آب	چون مگو والله اعلم بالصواب
The cup-bearer becomes water, and the drunk too becomes water — how? Do not say! "God knows best what is right."
پرتو ساقیست کاندر شیره رفت	شیره بر جوشید و رقصان گشت و زفت
It is the cup-bearer's radiance that entered the grape-juice; the grape-juice boiled, began to dance, and grew potent.
اندرین معنی بپرس آن خیره را	که چنین کی دیده بودی شیره را
In this meaning, ask that bewildered one: "When had you ever seen grape-juice like this?"
بی تفکر پیش هر داننده هست	آنک با شوریده شوراننده هست
Without reflection, before every knower there exists that which stirs the one who is already stirred.

Updated 2026-08-30

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn After

دفتر سوم - بخش ۲۲۷ - حکایت عاشقی دراز هجرانی بسیار امتحانی / Book Three - Section 227 - The Tale of a Lover of Long Separation and Much Trial

Learn Before

متن و ترجمه / Text and Translation

Related

Learn After